1. Thực trạng hành vi giả mạo cơ quan nhà nước trên không gian mạng để lừa đảo chiếm đoạt tài sản
Dù các quy định của pháp luật hiện hành đã thiết lập rào cản đối với tội phạm công nghệ cao, song thực tế đấu tranh cho thấy hệ thống pháp luật hình sự đang đối mặt với những “khoảng trống” khó lấp đầy. Đặc tính ẩn danh và phi biên giới của tội phạm lừa đảo xuyên quốc gia đang thách thức trực diện các quy định về định danh hành vi lẫn thẩm quyền xử lý. Trong bối cảnh đó, việc bóc tách và hoàn thiện chế định hình sự đối với hành vi giả mạo cơ quan công quyền để trục lợi không còn là vấn đề lý thuyết, mà đã trở thành yêu cầu cấp bách để bảo vệ trật tự, kỷ cương xã hội và xây dựng một hệ sinh thái số an toàn cho người dân.
Theo số liệu từ cơ quan chức năng, giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2025 đã xảy ra hơn 24.000 vụ, gây thiệt hại gần 40.000 tỉ đồng. Hầu hết tội phạm lừa đảo gia tăng theo hằng năm, nhưng riêng năm 2025, loại tội phạm này đã được kéo giảm hơn 20%. Các đối tượng tận dụng công nghệ mới như Trí tuệ nhân tạo, tài khoản mạng xã hội ảo và tiền điện tử, đồng thời lợi dụng các chủ trương, chính sách để xây dựng kịch bản lừa đảo đánh đúng vào tâm lý bị hại. Các vụ lừa đảo trực tuyến không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn tác động đến an ninh tài chính và suy giảm niềm tin của nhân dân vào chính quyền.
Đằng sau những con số thiệt hại về vật chất là một mảng tối đáng báo động về hệ lụy tinh thần. Thực tế cho thấy tâm lý khủng hoảng của nạn nhân không chấm dứt sau khi bị chiếm đoạt tài sản. Do dữ liệu cá nhân bị rao bán công khai trên các “chợ đen” trực tuyến, họ tiếp tục trở thành mục tiêu của những đợt tấn công dồn dập kế tiếp. Việc bị giả mạo danh nghĩa cơ quan công quyền gây ra tâm lý bất an kéo dài, biến cuộc sống của nạn nhân thành chuỗi ngày lo âu khi thông tin riêng tư đã trở thành món hàng cho tội phạm trục lợi.
Nhiều phương tiện thông tin đại chúng đã đưa ra cảnh báo về hành vi lừa đảo mạo danh công an có dấu hiệu gia tăng và trở thành thủ đoạn phổ biến nhất trong năm 2025. Hành vi thường thấy là dàn dựng kịch bản nạn nhân dính líu đến đường dây tội phạm xuyên quốc gia, sau đó thiết lập chế độ liên lạc đặc biệt để gây sức ép. Để tăng tính thuyết phục, các băng nhóm sẵn sàng đầu tư bối cảnh phòng làm việc giả, phân vai từ trực ban đến lãnh đạo để “diễn” qua video call. Những chiêu bài như yêu cầu chuyển tiền kiểm tra hay tải ứng dụng giả mạo được làm mới bằng công nghệ, thực chất là cuộc tấn công trực diện vào lòng tin của người dân đối với cơ quan nhà nước. Thực tiễn năm 2025 cho thấy một sự chuyển dịch nguy hiểm khi các đối tượng thiết lập những “dây chuyền” lừa đảo có tính toán kỹ lưỡng về cả tâm lý học lẫn kỹ thuật.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
2. Các thủ đoạn phổ biến
2.1. Khủng bố tâm lý bằng kịch bản hình sự giả mạo
Thủ đoạn chiếm ưu thế nhất hiện nay chính là việc sử dụng công nghệ VoIP để thực hiện các cuộc gọi giả mạo đầu số của cơ quan thực thi pháp luật. Bằng cách dựng lên các cáo buộc nghiêm trọng như rửa tiền hay buôn bán ma túy, tội phạm đẩy nạn nhân vào trạng thái hoảng loạn cực độ. Để củng cố niềm tin, chúng tung ra các lệnh bắt giữ hoặc quyết định khởi tố được làm giả tinh vi với đầy đủ con dấu và chữ ký của lãnh đạo ngành công an, kiểm sát hoặc tòa án, khiến nạn nhân dễ dàng thực hiện yêu cầu chuyển tiền để chứng minh sự trong sạch.
2.2. Nội gián số dưới danh nghĩa dịch vụ công trực tuyến
Lợi dụng tiến trình chuyển đổi số quốc gia, tội phạm đã tinh vi hóa công cụ xâm nhập bằng cách giả mạo các ứng dụng chính thống như VNeID hay Tổng cục Thuế. Đây là bước đột phá nguy hiểm khi người dân cài đặt các tệp tin chứa mã độc, chúng sẽ chiếm quyền trợ năng trên điện thoại. Từ đây, mọi thao tác thu thập sinh trắc học và quản lý ứng dụng ngân hàng đều nằm dưới sự kiểm soát của đối tượng. Mã độc này cho phép thực hiện giao dịch mà không cần mã OTP, biến điện thoại của nạn nhân thành công cụ tự chuyển tiền cho tội phạm.
2.3. May đo bẫy lừa từ dữ liệu cá nhân bị rò rỉ
Việc thiết lập các cổng thông tin giả mạo có giao diện tương đồng tuyệt đối với trang web của Bảo hiểm xã hội hoặc cơ quan Nhà nước đang trở thành nguồn thu thập nguyên liệu cho tội phạm. Thông tin cá nhân sau khi bị khai thác trái phép sẽ được sử dụng để xây dựng các kịch bản lừa đảo cá nhân hóa. Điều này lý giải vì sao kẻ xấu có thể đọc chính xác thông tin định danh, lịch sử công tác hay các mối quan hệ của nạn nhân, từ đó triệt hạ khả năng cảnh giác và tạo nên lòng tin mù quáng vào các cuộc gọi giả danh.
2.4. Deepfake AI: Đỉnh cao của nghệ thuật thao túng thị giác
Được đánh giá là thủ đoạn tinh vi nhất, công nghệ Deepfake AI đã xóa nhòa ranh giới thực và ảo trên không gian mạng. Bằng cách tái tạo khuôn mặt và giọng nói của cán bộ Nhà nước với độ tương đồng gần như tuyệt đối, tội phạm thực hiện các cuộc gọi Video Call để trực tiếp gây áp lực. Sự đồng bộ giữa cử động môi và lời nói, kết hợp với bối cảnh phòng làm việc giả mạo, đã tạo nên một bằng chứng thép đánh lừa giác quan của nạn nhân, khiến họ thực hiện các giao dịch lớn trong thời gian ngắn mà không nghi ngờ.
3. Hạn chế trong quy định và thực thi pháp luật hiện hành và giải pháp
Thứ nhất, quy định pháp luật hiện hành chưa hoàn toàn tương thích với diễn biến tội phạm.
Thực tiễn xử lý hành vi giả mạo cơ quan công quyền đang vấp phải nút thắt về kỹ thuật lập pháp. Việc Điều 290 Bộ luật Hình sự hiện hành đóng khung các hành vi cụ thể đã vô tình hạn chế khả năng bao quát trước các phương thức phạm tội mới dùng thuật toán AI. Sự chênh lệch này gây khó khăn cho công tác định danh tội phạm và làm giảm hiệu quả ngăn chặn. Pháp luật hiện hành vẫn tồn tại khoảng trống khi thiếu cơ chế xử lý đối với hành vi chuẩn bị phạm tội công nghệ cao, như thu thập dữ liệu quy mô lớn hay thiết lập trạm BTS giả. Ngoài ra, sự thiếu thống nhất về thuật ngữ giữa Bộ luật Hình sự và Luật An ninh mạng cùng việc khó phân định giữa Điều 174 và Điều 290 đang khiến việc định tội đôi khi còn phụ thuộc vào cái nhìn chủ quan của người tiến hành tố tụng.
Thứ hai, bất cập về cơ chế bảo vệ uy tín cơ quan Nhà nước.
Pháp luật hình sự hiện nay chưa thiết lập được cơ chế bảo vệ tương xứng đối với uy tín của các cơ quan Nhà nước khi bị giả mạo. Hành vi mạo danh công quyền không đơn thuần là xâm phạm tài sản mà còn tấn công vào danh dự và sự tôn nghiêm của bộ máy Nhà nước, xói mòn niềm tin của nhân dân. Tuy nhiên, Bộ luật Hình sự vẫn chưa ghi nhận yếu tố giả mạo cơ quan Nhà nước như một tình tiết định khung tăng nặng đặc biệt, dẫn đến việc xử lý đôi khi chưa phản ánh đúng bản chất nguy hiểm kép của hành vi và chưa đủ sức răn đe.
Thứ ba, khung pháp lý của Bộ luật Tố tụng hình sự còn mang tính khái quát.
Dù đã xác lập nguyên tắc về dữ liệu điện tử, nhưng các quy định hiện hành chưa định hình rõ quy trình kỹ thuật về phục hồi và bảo quản chứng cứ số. Tư duy thẩm quyền dựa trên địa giới hành chính truyền thống đang tỏ ra hụt hơi trước tính chất phi lãnh thổ của tội phạm mạng. Hiệu quả điều tra còn bị kìm hãm do bị hại trình báo chậm trễ và sự thiếu hụt về năng lực công nghệ của đội ngũ cán bộ, khiến việc khôi phục dữ liệu và dấu vết điện tử gặp nhiều khó khăn.
Thứ tư, cơ chế phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế còn nhiều hạn chế.
Chúng ta đang thiếu hành lang pháp lý mang tính cưỡng chế để gắn kết trách nhiệm giữa cơ quan chức năng với doanh nghiệp viễn thông, ngân hàng và các nền tảng xuyên biên giới. Sự phối hợp hiện tại chủ yếu dừng lại ở mức tự nguyện, dẫn đến việc bỏ lỡ thời cơ vàng để ngăn chặn dòng tiền tẩu tán. Đặc biệt, sự hạn chế trong tương trợ tư pháp quốc tế đang biến các khu vực nước ngoài thành nơi trú ẩn an toàn cho tội phạm mạng, gây bế tắc cho công tác phá án xuyên quốc gia.
Để nâng cao hiệu quả phòng ngừa và đấu tranh, tác giả đề xuất các giải pháp sau:
Về hoàn thiện Bộ luật Hình sự, cần thay đổi tư duy lập pháp từ liệt kê thủ đoạn sang mô tả bản chất hành vi xâm phạm dữ liệu. Cách tiếp cận này giúp luật bao quát được cả những phương thức mới như AI hay Deepfake mà không cần sửa đổi liên tục. Cần bổ sung quy định xử lý nghiêm ngay từ giai đoạn chuẩn bị phạm tội như mua bán thông tin cá nhân trái phép để ngăn chặn thiệt hại từ sớm.
Về phân định tội danh và thống nhất thuật ngữ, Hội đồng Thẩm phán cần ban hành hướng dẫn phân biệt rõ giữa Điều 174 và Điều 290 dựa trên vai trò của công nghệ. Các thuật ngữ trong Bộ luật Hình sự cũng cần được đồng bộ hóa với Luật An ninh mạng để đảm bảo tính thống nhất trong việc định danh tội phạm trên không gian mạng.
Về cơ chế bảo vệ uy tín nhà nước, pháp luật hình sự cần bổ sung tình tiết giả danh cơ quan công quyền thành một tình tiết định khung tăng nặng đặc biệt. Việc quy định mức hình phạt cao hơn sẽ phản ánh đúng tính chất nguy hiểm của hành vi tấn công vào danh dự bộ máy chính quyền và nâng cao hiệu quả bảo vệ hình ảnh các cơ quan thực thi pháp luật.
Về cải cách tố tụng, cần ban hành quy trình chuẩn về xử lý chứng cứ số và linh hoạt hóa việc xác định thẩm quyền điều tra đối với tội phạm công nghệ cao. Nhà nước cần đẩy mạnh đầu tư hệ thống tiếp nhận tin báo trực tuyến và trang thiết bị giám định hiện đại, đồng thời nâng cao nghiệp vụ số cho cán bộ để tận dụng thời điểm vàng trong thu thập dữ liệu điện tử.
Về cơ chế phối hợp và hợp tác quốc tế, cần luật hóa trách nhiệm phối hợp của ngân hàng và nhà mạng trong việc cung cấp dữ liệu và phong tỏa tài khoản nghi vấn. Việt Nam cũng cần tích cực tham gia các công ước quốc tế về tội phạm mạng để đơn giản hóa thủ tục thu thập chứng cứ và hỗ trợ thu hồi tài sản tẩu tán ra nước ngoài.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, Internet không chỉ là động lực phát triển mà còn là cánh tay nối dài cho tội phạm. Để không tụt hậu, việc hoàn thiện pháp luật phải đi đôi với nâng cấp năng lực công nghệ và xây dựng hàng rào ý thức trong nhân dân. Chỉ khi có sự đồng bộ giữa chính sách, kỹ thuật và nhận thức cộng đồng, chúng ta mới có thể làm chủ không gian mạng và đẩy lùi một cách có hiệu quả loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm này.
theo VŨ VIỆT PHƯƠNG
Tòa án quân sự Quân khu 1 - Tạp chí luật sư VN