Tại phiên thảo luận, vấn đề phạm vi công việc của luật sư công được nhiều đại biểu nhìn nhận là nội dung cốt lõi, có ý nghĩa quyết định đối với tính khả thi và hiệu quả của mô hình thí điểm. Theo các ĐBQH, nếu không được thiết kế chặt chẽ, luật sư công rất dễ rơi vào tình trạng chồng lấn chức năng với bộ phận pháp chế, thanh tra hoặc bị cuốn vào các nhiệm vụ hành chính, chuyên môn thông thường, từ đó làm mờ nhạt vai trò của một thiết chế được kỳ vọng là lực lượng pháp lý chuyên nghiệp của Nhà nước.

Bảo đảm luật sư công thực hiện đúng chức năng, không chồng với pháp chế và nhiệm vụ chuyên môn 

Thảo luận tại phiên họp, ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) cho hay, dự thảo hiện quy định phạm vi công việc của luật sư công khá rộng, từ tư vấn, tố tụng đến tham gia các dự án, giải quyết khiếu nại, tố cáo, thi hành án. Theo đại biểu, trong số đó có nhiều nội dung vốn đã thuộc chức năng của bộ phận pháp chế hoặc là nhiệm vụ chuyên môn của chính cán bộ, công chức, viên chức trong cơ quan, đơn vị. Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định mang tính nguyên tắc về phạm vi công việc và ranh giới chức năng, đồng thời phải xác định rõ luật sư công bảo vệ lợi ích của Nhà nước trên cơ sở pháp luật, chứ không phải bảo vệ cơ quan nhà nước bằng mọi giá.

Cùng mối quan tâm này, ĐBQH Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) cơ bản tán thành phạm vi công việc đã được dự thảo xác lập, bao quát từ tư vấn, đại diện đến tham gia tố tụng. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng để bảo đảm tính chủ động và phù hợp với yêu cầu hội nhập, cần bổ sung nhiệm vụ đại diện thực hiện các thủ tục pháp lý trong các giao dịch, dự án có yếu tố quốc tế.

Cụ thể, trong thực tiễn, luật sư công nhiều khi phải trực tiếp tham gia giao dịch pháp lý với đối tác nước ngoài, chứ không chỉ dừng lại ở vai trò tư vấn. Đáng chú ý, đối với quy định mang tính mở về “các công việc có tính chất pháp lý khác”, đại biểu đề nghị thu hẹp phạm vi và gắn với điều kiện cụ thể, rõ ràng để tránh mở rộng quá mức, gây khó khăn trong kiểm soát và tổ chức thực hiện. Đại biểu đồng thời nhấn mạnh cần phân định rạch ròi giữa luật sư công với bộ phận pháp chế: luật sư công phải tập trung vào các vụ việc tranh chấp, tố tụng, tư vấn chuyên sâu; còn công tác pháp chế thường xuyên phải do bộ phận pháp chế đảm nhiệm. Theo đại biểu, chỉ khi xác lập được ranh giới này mới có thể tránh chồng chéo, sử dụng hiệu quả nguồn lực và giữ đúng tính chất chuyên sâu của thiết chế luật sư công.

Từ góc nhìn tổ chức thực hiện, ĐBQH Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) đặc biệt lưu ý đến tính chất kiêm nhiệm của luật sư công trong mô hình dự thảo. Đại biểu cho rằng, khi một người vừa là cán bộ, công chức, viên chức đang đảm nhiệm vị trí việc làm trong cơ quan, vừa được giao thực hiện nhiệm vụ luật sư công, thì phải quy định thật rõ ràng, cụ thể lúc nào thực hiện nhiệm vụ luật sư công, lúc nào thực hiện nhiệm vụ chuyên môn. Nếu không tách bạch, rất dễ dẫn đến lẫn lộn trong phân công và tổ chức công việc.

Đại biểu cũng chỉ rõ thực tế người được giao nhiệm vụ luật sư công có thể phải đi hầu tòa, nghiên cứu tài liệu, chuẩn bị hồ sơ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho cơ quan, đơn vị, trong khi nhiệm vụ chuyên môn thường xuyên lại bị ảnh hưởng.

Phát biểu tại hội trường, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH thành phố Hải Phòng) bày tỏ đồng tình với việc giao luật sư công thực hiện các công việc pháp lý trọng yếu như tham gia tố tụng, tư vấn dự án, tham gia giải quyết các vụ việc khiếu nại, tố cáo phức tạp. Đại biểu ghi nhận dự thảo mới đã bổ sung trách nhiệm của thủ trưởng cơ quan trong việc bố trí, phân công công việc để luật sư công vẫn hoàn thành nhiệm vụ theo vị trí việc làm tại cơ quan, đơn vị. Dù vậy, đại biểu cho rằng quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 7 về “các công việc có tính chất pháp lý khác” là quá rộng, tiềm ẩn nguy cơ mở rộng phạm vi nhiệm vụ của luật sư công mà không có giới hạn rõ ràng. Từ đó, đại biểu đề nghị bỏ quy định này; trường hợp thực sự cần thiết thì chỉ nên giao Chính phủ quy định chi tiết một số nhóm việc phát sinh, nhưng phải kèm theo các tiêu chí cụ thể để bảo đảm không trùng lặp với pháp chế, thanh tra, trợ giúp pháp lý và các chức danh tư pháp khác.

ĐBQH Trương Hồ Hải (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) thì nhìn nhận đây là “nút thắt quan trọng nhất” của mô hình luật sư công. Theo đại biểu, nếu không xác định rõ phạm vi công việc, luật sư công rất dễ bị hành chính hóa, trở thành “cán bộ pháp chế nâng cấp”, trong khi bản chất của chế định này phải là lực lượng luật sư chuyên nghiệp phục vụ Nhà nước, tập trung vào tranh tụng tại tòa án, trọng tài, tư vấn pháp lý chuyên sâu và giải quyết các tranh chấp phức tạp, nhất là trong lĩnh vực đầu tư và thương mại quốc tế. Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị chỉ giao cho luật sư công các vụ việc mang tính tranh tụng, tư vấn chuyên sâu, có rủi ro pháp lý cao; đồng thời trong giai đoạn thí điểm cần thiết kế cơ chế đặt hàng theo từng vụ việc để bảo đảm luật sư công không bị cuốn vào các nhiệm vụ không đúng chức năng. Đại biểu cũng lưu ý, nếu không làm rõ phạm vi ngay từ đầu, chất lượng đội ngũ có thể suy giảm, trong khi Nhà nước vẫn phải thuê luật sư bên ngoài, dẫn tới lãng phí nguồn lực.

Ở góc độ kỹ thuật pháp lý, ĐBQH Nguyễn Đình Xuân (Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh) đề nghị làm rõ hơn cơ chế tham gia tố tụng của luật sư công. Theo đại biểu, dự thảo có chỗ thể hiện luật sư công với tư cách người đại diện theo ủy quyền, nhưng có chỗ lại cho thấy họ tham gia như người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật lập pháp, mà còn liên quan trực tiếp đến phạm vi quyền, trách nhiệm và cách thức hành nghề của luật sư công khi tham gia tố tụng. Đại biểu cũng cho rằng việc tổ chức, sử dụng đội ngũ luật sư công hiện còn khá phân tán; trong khi thực tế có nơi rất cần luật sư, có nơi lại có luật sư công nhưng ít việc hoặc chưa có việc. Vì vậy, đại biểu đề nghị có một đầu mối, cụ thể là Bộ Tư pháp, để tổ chức đào tạo, điều phối, phân công lực lượng này, qua đó bảo đảm sử dụng hiệu quả và đúng tính chất công việc. Đồng thời, đại biểu cũng băn khoăn với quy định tại khoản 3 Điều 9 về việc thuê tổ chức luật sư làm dịch vụ pháp lý, cho rằng nội dung này có thể không thuộc phạm vi điều chỉnh của nghị quyết về luật sư công, trừ khi xem đó là một dạng hoạt động trong khuôn khổ chế định này.

Trong khi đó có ý kiến cho rằng dự thảo hiện chưa làm rõ một bộ có được đề nghị luật sư công của bộ khác hay một địa phương có được đề nghị luật sư công của bộ, tỉnh khác hay không. Cụ thể, bản chất luật sư công vẫn là cán bộ, công chức, viên chức thuộc biên chế cơ quan đang công tác, nên nếu mở rộng quá mức việc sử dụng chéo giữa các bộ, ngành, địa phương thì sẽ khó bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ vị trí việc làm ở cơ quan gốc. Do đó, cần phân định rất rõ trách nhiệm của luật sư công trong phạm vi từng cơ quan, từng địa phương thí điểm.

Đặc biệt, đại biểu nhấn mạnh dự thảo chưa phân định được tỉ lệ thời gian giữa việc thực hiện nhiệm vụ của vị trí việc làm công chức, viên chức với nhiệm vụ luật sư công. Vì vậy, cần giao Bộ Tư pháp hoặc thủ trưởng các cơ quan thí điểm quy định cụ thể tỉ lệ này để vừa bảo đảm nhiệm vụ chuyên môn, vừa không làm mờ chức năng của luật sư công.

Làm rõ thêm về phân định ranh giới công việc, trách nhiệm giữa luật sư công và công chức, viên chức, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu để có quy định cụ thể trình Chính phủ xem xét và thể hiện trong văn bản hướng dẫn. Bộ trưởng lý giải, đây là nhóm nội dung rất cụ thể, rất chi tiết, nếu quy định cứng ngay trong nghị quyết thì có thể không phù hợp với thực tiễn triển khai.

Liên quan tới đề xuất phân chia cứng tỉ lệ 50% thời gian cho nhiệm vụ công chức, 50% cho nhiệm vụ luật sư công, Bộ trưởng cho rằng cách quy định này là rất khó khả thi. Theo Bộ trưởng, khối lượng công việc của luật sư công phụ thuộc rất lớn vào từng cơ quan, đơn vị nơi luật sư công đang làm việc; có những cơ quan, thành phố lớn có rất nhiều việc thuộc nhóm công việc quy định tại Điều 7, khi đó luật sư công có thể phải dành gần như toàn bộ thời gian cho công việc của luật sư công.

Ngược lại, ở những nơi ít việc hơn thì cần có sự cân đối giữa nhiệm vụ công chức và nhiệm vụ luật sư công. Bộ trưởng cũng dẫn lại quy định tại khoản 3 Điều 7 của dự thảo, theo đó ngoài công việc của luật sư công quy định tại khoản 1, luật sư công vẫn thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan; đồng thời thủ trưởng cơ quan nơi thực hiện thí điểm có trách nhiệm bố trí, phân công công việc để bảo đảm luật sư công hoàn thành nhiệm vụ theo nghị quyết. Theo Bộ trưởng, nghị quyết của Quốc hội nên quy định ở mức khung như vậy, còn việc hướng dẫn cụ thể sẽ do Chính phủ ban hành để các bộ, ngành, địa phương thí điểm tổ chức thực hiện cho phù hợp.

Chế độ, chính sách đối với luật sư công: Đảm bảo công bằng để thu hút người có năng lực 

Một trong những nội dung cũng được các đại biểu quan tâm tại phiên thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội thí điểm thực hiện chế định luật sư công ở hội trường ngày 22/4 là chế độ, chính sách đối với luật sư công được quy định tại Điều 10 của dự thảo Nghị quyết.

Theo đó, góp ý nội dung này, ĐBQH Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đánh giá cao việc dự thảo Nghị quyết đã thiết kế cơ chế “thu nhập kép”, kết hợp giữa lương và các khoản hỗ trợ, tạo động lực thu hút nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, đại biểu nhận thấy, mức bồi dưỡng như dự thảo (0,5 mức lương cơ sở cho 1 buổi làm việc) có thể chưa tương xứng đối với các vụ việc đặc biệt phức tạp, nhất là các tranh chấp quốc tế có giá trị lớn và yêu cầu chuyên môn cao. Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế bồi dưỡng linh hoạt, cho phép áp dụng mức cao hơn trong các trường hợp đặc biệt theo quy định của Chính phủ.

Bên cạnh đó, ĐBQH Thạch Phước Bình cũng cho rằng, dự thảo Nghị quyết hiện chưa đề cập đến cơ chế khen thưởng tương xứng. Trong khi đó, có những vụ việc mà kết quả xử lý có thể mang lại lợi ích rất lớn cho Nhà nước. Vì vậy, cần bổ sung quy định về khen thưởng đột xuất đối với luật sư công có thành tích xuất sắc, vừa để ghi nhận, vừa tạo động lực làm việc.

Cùng quan điểm nêu trên, ĐBQH Nguyễn Công Hoàng (Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) cho rằng, chế độ, chính sách đối với luật sư công nếu quy định cứng thì rất khó có thể thực hiện được. Theo đại biểu, chúng ta nên quy định mức trần chi trả, còn đối với một số trường hợp đặc biệt thì cho phép áp dụng mức cao hơn trong việc chi trả này.

Đồng tình phải có chính sách đủ mạnh để thu hút và giữ chân người có năng lực, tuy nhiên, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng) cho rằng, khoản 2 Điều 10 quy định bồi dưỡng vụ việc tính theo “01 buổi làm việc” bằng 0,5 lần mức lương cơ sở là còn khá cơ học.

Theo đại biểu, một vụ việc pháp lý không giống nhau về mức độ phức tạp, sức ép, trách nhiệm và giá trị bảo vệ lợi ích Nhà nước. Nếu chỉ tính theo buổi làm việc thì rất dễ bình quân hóa, khó phản ánh đúng tính chất của từng vụ việc. Do đó, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị giao Chính phủ quy định khung bồi dưỡng theo nhóm vụ việc, có tiêu chí xác nhận rõ ràng, có trần chi trả và cơ chế kiểm soát, để vừa bảo đảm thu hút, vừa bảo đảm chặt chẽ về ngân sách.

Còn ĐBQH Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) cho biết, quy định luật sư công được hưởng chế độ hỗ trợ hàng tháng và bồi dưỡng theo vụ việc  là nội dung được nhiều đại biểu góp ý tại Phiên thảo luận tổ và hội trường. Có ý kiến đề nghị luật sư công chỉ nên hưởng chế độ bồi dưỡng theo vụ việc, không nên hưởng chế độ hỗ trợ hàng tháng.

ĐBQH Nguyễn Thị Hồng Hạnh nhấn mạnh, nguồn của luật sư công phần lớn là từ cán bộ công chức, viên chức và số lượng vụ việc có tính chất pháp lý phát sinh ở mỗi cơ quan đơn vị không giống nhau.

Đại biểu cho hay, việc cử tham gia các vụ việc ở các cơ quan đơn vị khác còn phụ thuộc vào chuyên môn và sở trường của luật sư công nên có thể có tình trạng trong tháng luật sư công không nhận vụ việc nào, nghĩa là không thực hiện nhiệm vụ luật sư công nhưng lại được hưởng chế độ hỗ trợ hàng tháng. Trong khi, nguyên tắc hưởng chế độ hỗ trợ hàng tháng theo Nghị quyết 197 của Quốc hội là thực hiện nhiệm vụ trực tiếp và thường xuyên.

Do đó, ĐBQH Nguyễn Thị Hồng Hạnh đề nghị cân nhắc khi ban hành Nghị định của Chính phủ về nội dung này thì cần bổ sung thêm những điều kiện được hưởng (như trong tháng phải có phát sinh vụ việc có tính chất pháp lý) hoặc bổ sung các điều kiện không được hưởng chế độ hỗ trợ hàng tháng như: Đang trong thời gian nghỉ không hưởng lương, điều trị ốm đau dài ngày, nghỉ thai sản hoặc là không có phát sinh vụ việc. Quy định như vậy để việc hưởng chính sách đảm bảo sự công bằng và phù hợp.

Ở chiều ngược lại, đại biểu phân tích thêm, có thể có trường hợp luật sư công đảm nhận các vụ việc pháp lý rất phức tạp, phải đầu tư nhiều thời gian, công sức, kể cả thời gian làm thêm giờ thì mức 0,5 lần mức lương cơ sở trong một buổi làm việc là rất thấp. Vì vậy, ĐBQH Nguyễn Thị Hồng Hạnh đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc bổ sung quy định theo hướng giao cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh tùy vào khả năng cân đối ngân sách địa phương và việc xác định tính chất phức tạp và pháp lý của từng vụ việc để có thể ban hành chính sách hỗ trợ thêm cho phù hợp.