Giới trẻ trước những thách thức của kỷ nguyên số
Sự phát triển mạnh mẽ của internet và mạng xã hội đã tạo ra những cơ hội to lớn cho giới trẻ trong học tập, giao tiếp, sáng tạo và tiếp cận tri thức. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người trẻ có thể cập nhật tin tức, kết nối với bạn bè và tiếp cận nguồn thông tin khổng lồ từ khắp nơi trên thế giới.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Tuy nhiên, đi cùng với những lợi ích đó là sự gia tăng của thông tin sai lệch, thông tin xuyên tạc và các quan điểm cực đoan hoặc thù địch trên không gian mạng. Với đặc điểm thường xuyên sử dụng mạng xã hội, giới trẻ là một trong những nhóm có khả năng tiếp xúc nhiều nhất với các nội dung này. Nếu thiếu kỹ năng đánh giá thông tin và tư duy phản biện, người trẻ có thể bị ảnh hưởng trong nhận thức, hành vi và cách nhìn nhận các vấn đề xã hội.
Nguy cơ tác động đến nhận thức và tư duy
Các nội dung sai lệch thường được trình bày dưới nhiều hình thức như bài viết, video ngắn, hình ảnh cắt ghép hoặc nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra. Những nội dung này có thể được thiết kế hấp dẫn, đánh vào cảm xúc hoặc sự tò mò của người xem, khiến người dùng khó phân biệt với thông tin đã được kiểm chứng.
Khi tiếp nhận thông tin từ một nguồn duy nhất mà không đối chiếu với các nguồn đáng tin cậy, người trẻ có thể hình thành nhận thức chưa chính xác về các sự kiện hoặc vấn đề xã hội. Theo nhiều nghiên cứu về giáo dục truyền thông, thanh thiếu niên có khả năng nhận diện thông tin sai lệch tốt hơn khi được trang bị kỹ năng kiểm chứng nguồn tin và tư duy phản biện một cách bài bản.
Ảnh hưởng đến hành vi trên môi trường mạng
Không ít trường hợp người trẻ vô tình chia sẻ các bài viết hoặc video chưa được xác minh vì cho rằng nội dung đó "đáng chú ý" hoặc "được nhiều người chia sẻ". Hành động này có thể góp phần làm lan truyền thông tin sai lệch với tốc độ nhanh hơn.
Ngoài ra, việc thường xuyên tiếp xúc với những nội dung kích động, công kích hoặc cổ súy thái độ cực đoan có thể ảnh hưởng đến văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Những cuộc tranh luận thiếu căn cứ dễ dẫn đến xúc phạm cá nhân, chia rẽ cộng đồng và làm giảm chất lượng của các cuộc trao đổi trực tuyến.
Tác động đến quá trình học tập và phát triển bản thân
Đối với học sinh, sinh viên, việc sử dụng nguồn thông tin thiếu độ tin cậy trong học tập có thể dẫn đến những kết luận không chính xác, ảnh hưởng đến chất lượng nghiên cứu và khả năng tư duy độc lập.
Mặt khác, khi dành quá nhiều thời gian theo dõi các nội dung gây tranh cãi hoặc giật gân, người trẻ có thể bị phân tán sự tập trung, giảm hiệu quả học tập và hình thành thói quen tiếp nhận thông tin một cách hời hợt. Trong môi trường số hiện nay, khả năng kiểm chứng thông tin đã trở thành một kỹ năng thiết yếu không kém các kỹ năng chuyên môn.
Nguy cơ bị thao túng bởi thuật toán và nội dung cá nhân hóa
Các nền tảng mạng xã hội thường sử dụng thuật toán để đề xuất nội dung phù hợp với sở thích của người dùng. Nếu một người thường xuyên tương tác với các nội dung mang tính cực đoan hoặc thiếu kiểm chứng, hệ thống có thể tiếp tục gợi ý những nội dung tương tự.
Điều này dễ tạo ra "buồng vang thông tin" (echo chamber), khiến người dùng chủ yếu tiếp xúc với các quan điểm giống nhau và ít có cơ hội tiếp cận những góc nhìn đa dạng. Về lâu dài, hiện tượng này có thể làm giảm khả năng đánh giá khách quan và tăng nguy cơ tiếp nhận thông tin thiên lệch.
Giải pháp nâng cao khả năng tự bảo vệ của giới trẻ
Để hạn chế những tác động tiêu cực từ thông tin sai lệch và các quan điểm cực đoan hoặc thù địch trên không gian mạng, trước hết mỗi bạn trẻ cần xây dựng kỹ năng sử dụng internet một cách có trách nhiệm.
Trước khi tin hoặc chia sẻ một thông tin, cần kiểm tra nguồn gốc, đối chiếu với nhiều nguồn đáng tin cậy và xem xét xem thông tin đó có được xác nhận bởi các cơ quan, tổ chức hoặc cơ quan báo chí uy tín hay không. Đồng thời, cần thận trọng với những nội dung có tiêu đề gây sốc, đánh mạnh vào cảm xúc hoặc thiếu dẫn chứng rõ ràng.
Gia đình và nhà trường cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng truyền thông và tư duy phản biện cho học sinh, sinh viên. Các nghiên cứu cho thấy những chương trình giáo dục về năng lực truyền thông giúp thanh thiếu niên nâng cao khả năng nhận diện thông tin sai lệch và giảm xu hướng chia sẻ các nội dung thiếu kiểm chứng. Bên cạnh đó, các nền tảng số và cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện các biện pháp phát hiện, cảnh báo và xử lý các nội dung vi phạm pháp luật, đồng thời tạo điều kiện để người dùng dễ dàng tiếp cận nguồn thông tin chính xác và đáng tin cậy.
theo Đại úy NGUYỄN ANH SÁNG
Khoa Cảnh sát hình sự, Học viện CSND. - Tạp chí luật sư VN