Ngày 28/4/1962, Bộ Văn hóa ban hành Quyết định số 313-VH/VP công nhận Miếu và mộ Nguyễn Du là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Năm 1965, nhân kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du (1765–1965), Khu lưu niệm được thành lập tại xã Tiên Điền, tỉnh Hà Tĩnh. Năm 2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1419/QĐ-TTg công nhận Khu lưu niệm Nguyễn Du là Di tích quốc gia đặc biệt. Ngày 21/6/2024, UBND tỉnh Hà Tĩnh công nhận Khu lưu niệm là điểm du lịch cấp tỉnh, tạo thêm động lực quảng bá và thu hút du khách.
Hơn nửa thế kỷ xây dựng và phát triển, Khu lưu niệm đã trở thành một quần thể văn hóa quy mô, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, gồm các hạng mục tiêu biểu như: Nhà thờ Nguyễn Du, Nhà Văn thánh – Bình văn, chùa Trường Ninh, Đàn tế, bia đá Nguyễn Quỳnh, nhà thờ họ Nguyễn Tiên Điền, Khu lăng văn sự, Trung tâm Di sản văn hóa Nguyễn Du, phần mộ Nguyễn Du, đền thờ và mộ Nguyễn Nghiễm, đền thờ và mộ Nguyễn Trọng cùng hệ thống cảnh quan và công trình phụ trợ.
Công tác tu bổ, tôn tạo, bảo quản di tích luôn được chú trọng. Đơn vị đã phối hợp triển khai hiệu quả các dự án tu bổ di tích gốc, xây dựng Quảng trường Nguyễn Du và hạ tầng thuộc Quy hoạch tổng thể Khu văn hóa du lịch Nguyễn Du (giai đoạn 1), góp phần hoàn thiện không gian di tích ngày càng khang trang, bền vững.
Hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, phát huy giá trị di tích được triển khai đồng bộ. Đơn vị đẩy mạnh công tác sưu tầm, tuyên truyền vận động cộng đồng, tiếp nhận nhiều hiện vật quý do cá nhân, tổ chức hiến tặng như: ông Trần Phú Sơn (Hà Nội) với 240 tư liệu hiện vật; dịch giả Franz Faber (Đức) với bản dịch Truyện Kiều tiếng Đức (1964); Giáo sư Ahn Kyong Hwan với bản Kiều tiếng Hàn; cùng nhiều tư liệu từ Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV... Hiện nay, Khu lưu niệm lưu giữ hơn 2.000 hiện vật, tư liệu quý, trong đó có nhiều sưu tập giá trị như Truyện Kiều khắc in năm 1866, bản Kiều chữ Nôm, các bộ tranh, gốm sứ, thư pháp và các bản dịch Truyện Kiều ra nhiều ngôn ngữ.
Công tác trưng bày được quan tâm đầu tư, đổi mới. Không gian trưng bày hiện nay được tổ chức theo các chủ đề khoa học, phản ánh quê hương, dòng họ, cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Du, đồng thời làm nổi bật giá trị và sức lan tỏa của Truyện Kiều trong đời sống văn hóa Việt Nam và thế giới.
Hoạt động nghiên cứu, truyền thông, giáo dục di sản được đẩy mạnh với nhiều hình thức phong phú. Khu lưu niệm đã phối hợp biên soạn, xuất bản nhiều ấn phẩm về Nguyễn Du và dòng họ Nguyễn Tiên Điền; xây dựng trang thông tin điện tử; phối hợp các cơ quan báo chí, truyền thông thực hiện các chương trình quảng bá di sản.
Các hoạt động quảng bá, giáo dục di sản được tổ chức thường xuyên như biểu diễn ca trù, trò Kiều, thi ngâm Kiều, thư pháp Kiều, sân khấu hóa trích đoạn Truyện Kiều; tổ chức câu lạc bộ em yêu lịch sử tìm hiểu về Nguyễn Du và Truyện Kiều, tổ chức lễ kỷ niệm, trưng bày chuyên đề… góp phần lan tỏa giá trị tư tưởng, nghệ thuật của Nguyễn Du đến đông đảo công chúng.
Trong kỷ nguyên số, Khu lưu niệm đẩy mạnh ứng dụng công nghệ hiện đại như tham quan thực tế ảo (AR, VR), mã QR song ngữ, tích hợp dữ liệu số…, góp phần nâng cao trải nghiệm cho du khách và mở rộng khả năng tiếp cận di sản trên môi trường trực tuyến.
Hằng năm, Khu lưu niệm đón hàng trăm nghìn lượt khách tham quan, trong đó có nhiều đoàn lãnh đạo, tổ chức quốc tế, nhà nghiên cứu, học sinh, sinh viên và du khách trong, ngoài nước đến dâng hương, tham quan, tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của Đại thi hào Nguyễn Du cùng kiệt tác Truyện Kiều.
Trải qua hơn nửa thế kỷ gìn giữ và phát huy di sản, Khu lưu niệm Nguyễn Du ngày càng khẳng định vai trò là không gian văn hóa đặc sắc, kết nối quá khứ với hiện tại. Những giá trị nhân văn sâu sắc của Nguyễn Du và Truyện Kiều tiếp tục được bảo tồn, lan tỏa bền vững trong đời sống hôm nay và mai sau./.
Ban quản lý di tích Nguyễn Du