Xung quanh bản án này, PV Báo Công lý đã có cuộc trao đổi với Luật sư Hoàng Minh Hiển, Văn phòng Luật sư HHM Việt Nam - người trực tiếp tham gia bào chữa tại phiên tòa để nhìn nhận sâu hơn giá trị răn đe, phòng ngừa cũng như những kiến nghị quan trọng nhằm bịt các “kẽ hở” trong quản lý an toàn thực phẩm.
PV: Từ quá trình trực tiếp tham gia bào chữa cho các bị cáo, Luật sư đánh giá đâu là những nguyên nhân căn bản dẫn đến các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực quản lý an toàn thực phẩm, đặc biệt liên quan đến cơ chế quản lý, áp lực thực thi công vụ và nhận thức pháp lý của đội ngũ cán bộ?
Luật sư Hoàng Minh Hiển: Từ thực tiễn trực tiếp tham gia tố tụng bào chữa trong vụ án xảy ra tại Cục An toàn thực phẩm từ ngày 05/01/2026 đến 14/01/2026, tôi cho rằng các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực quản lý an toàn thực phẩm bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân mang tính liên tục trong thời gian dài, có nhiều người tham gia và có sự cấu kết chứ không thuần túy là sai phạm cá nhân đơn lẻ.
Thứ nhất, về cơ chế quản lý Nhà nước, các tài liệu tố tụng cho thấy quy trình thẩm định, cấp Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm, xác nhận nội dung quảng cáo và cấp Giấy chứng nhận GMP tồn tại nhiều khâu trung gian, phụ thuộc đáng kể vào đánh giá chủ quan của cán bộ thực thi. Trong vụ án này, có một nội dung mà có lẽ các cơ quan quản lý Nhà nước cũng cần lưu tâm từ kinh nghiệm của vụ án về việc tính có hiệu lực ngay mà chưa có hướng dẫn cụ thể đã dẫn tới cán bộ thực thi gặp nhiều khó khăn. Chính Hội đồng xét xử đã nhận định rằng thủ tục hành chính còn phức tạp, thiếu minh bạch, tạo ra “kẽ hở” cho cơ chế xin - cho và làm phát sinh nguy cơ tham nhũng trong thực thi công vụ.
Trong bối cảnh đó, ranh giới giữa thực hiện nhiệm vụ hành chính và hành vi vi phạm pháp luật dễ bị xóa nhòa nếu thiếu cơ chế kiểm soát quyền lực hữu hiệu.
Thứ hai, chính áp lực thực thi công vụ là yếu tố không thể bỏ qua. Kết luận điều tra và cáo trạng thể hiện khối lượng hồ sơ lớn, thời gian giải quyết bị kéo dài, trong khi trách nhiệm cá nhân của từng vị trí chưa được lượng hóa cụ thể. Điều này dẫn đến tình trạng một số cán bộ lựa chọn cách xử lý mang tính “linh hoạt”, dựa vào kinh nghiệm hoặc thông lệ nội bộ, thay vì tuân thủ nghiêm ngặt quy trình pháp lý chuẩn mực, từ đó tiềm ẩn rủi ro vi phạm.
Thứ ba, nhận thức pháp lý và ý thức pháp luật của một bộ phận cán bộ còn hạn chế. Qua hồ sơ vụ án, có thể thấy không ít bị cáo không nhận thức đầy đủ rằng những hành vi tưởng như “thủ tục hành chính” hoặc “chi phí ngoài” nhưng đã vượt ngưỡng vi phạm hành chính và cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự. Đây là biểu hiện của khoảng trống trong đào tạo kiến thức pháp lý, hay bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu và trong việc cảnh báo sớm rủi ro về trách nhiệm hình sự đối với đội ngũ cán bộ thực thi.
PV: Luật sư nhìn nhận như thế nào về bản án sơ thẩm mà HĐXX đã tuyên đối với các bị cáo trong vụ án này, cả ở góc độ tính nghiêm minh của pháp luật lẫn giá trị răn đe, phòng ngừa chung?
Luật sư Hoàng Minh Hiển: Ở góc độ nghề nghiệp, tôi nhìn nhận bản án sơ thẩm của Hội đồng xét xử TAND TP. Hà Nội là một bản án nghiêm khắc, thể hiện rõ tính nghiêm minh của pháp luật, đặc biệt trong bối cảnh phòng, chống tham nhũng đang được đặt ra như một yêu cầu trọng tâm của Nhà nước pháp quyền.
Hội đồng xét xử đã đánh giá đúng tính chất đặc biệt nghiêm trọng của vụ án, xác định rõ vai trò chủ mưu, cầm đầu của các bị cáo giữ vị trí lãnh đạo, đồng thời phân hóa trách nhiệm hình sự giữa các nhóm bị cáo theo vai trò, mức độ hưởng lợi và tính chất hành vi. Việc tuyên các mức án nghiêm khắc đối với những người đứng đầu, trong khi xem xét đầy đủ các tình tiết giảm nhẹ cho các bị cáo cấp dưới, thể hiện sự áp dụng pháp luật có căn cứ, không hình sự hóa tràn lan, cũng không dung túng sai phạm.
Từ góc độ răn đe và phòng ngừa chung, có thể nói bản án mà Hội đồng xét xử vừa tuyên phạt 55 bị cáo lên tới hơn 200 năm tù (bao gồm cả án tù giam và án tù nhưng cho hưởng án treo) gửi đi một thông điệp rất rõ ràng: mọi hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng đều sẽ bị xử lý nghiêm, bất kể người vi phạm đang giữ vị trí công tác nào. Đồng thời, bản án cũng cho thấy sự thận trọng của Tòa án khi cân nhắc yếu tố nhân thân, quá trình công tác và việc khắc phục hậu quả, qua đó bảo đảm tính nhân văn trong áp dụng hình phạt.
PV: Từ vụ án trên, theo Luật sư, cần triển khai những giải pháp cụ thể nào để phòng ngừa tái diễn các hành vi vi phạm tương tự, đặc biệt trong việc hoàn thiện thể chế pháp luật, nâng cao đạo đức công vụ và ý thức tuân thủ pháp luật của cán bộ, doanh nghiệp trong lĩnh vực an toàn thực phẩm?
Luật sư Hoàng Minh Hiển: Từ vụ án này, theo tôi, để phòng ngừa tái diễn các hành vi vi phạm tương tự trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, cần triển khai đồng bộ nhóm các giải pháp sau:
Thứ nhất, về hoàn thiện thể chế pháp luật thì cần tiếp tục rà soát, đơn giản hóa và công khai, minh bạch các quy trình hành chính trong quản lý an toàn thực phẩm. Như kiến nghị của Hội đồng xét xử, các tiêu chí, điều kiện, trình tự thẩm định, cấp phép phải được công khai, chuẩn hóa và đẩy mạnh số hóa, hạn chế tối đa tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và cán bộ thực thi, qua đó thu hẹp không gian phát sinh tiêu cực.
Thứ hai, về đạo đức công vụ và kiểm soát quyền lực thì cần coi giáo dục liêm chính công vụ và trách nhiệm nghề nghiệp là yêu cầu bắt buộc, cần tổ chức thường xuyên đối với đội ngũ cán bộ trong lĩnh vực an toàn thực phẩm. Ngoài ra, công tác kiểm tra, giám sát nội bộ và chuyên ngành phải được thực hiện thực chất, có cơ chế phát hiện sớm và xử lý kịp thời các dấu hiệu sai phạm, đồng thời bảo vệ những cán bộ làm đúng, dám chịu trách nhiệm.
Thứ ba, về ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, cần chuyển từ tư duy đối phó sang tư duy tuân thủ. Doanh nghiệp phải nhận thức rằng an toàn thực phẩm không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là trách nhiệm xã hội. Bên cạnh chế tài nghiêm khắc thì các cơ quan quản lý Nhà nước cần tăng cường hướng dẫn, đào tạo và đặc biệt hỗ có cơ chế trợ pháp lý cho nhóm dễ phát sinh vi phạm nhất và các cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ và vừa.
Từ góc độ Luật sư tham gia tố tụng, tôi cho rằng phòng ngừa vi phạm bền vững không thể chỉ dựa vào hình phạt, mà phòng ngừa và xử lý lý vi phạm phải được xây dựng trên nền tảng thể chế minh bạch, đội ngũ cán bộ liêm chính và một môi trường kinh doanh thượng tôn pháp luật. Đây mới là giá trị lâu dài mà vụ án này đặt ra cho công tác quản lý an toàn thực phẩm và sức khỏe cộng đồng trong thời gian tới.
PV: Xin trân trọng cảm ơn Luật sư!
theo Mạnh Hùng - Báo Công lý