Biến giám sát thành trụ cột của kiểm soát quyền lực bằng pháp luật
Lần sửa đổi này thể hiện một bước chuyển rõ rệt trong tư duy lập pháp: giám sát không chỉ là “hậu kiểm”, mà là công cụ kiểm soát quyền lực nhà nước ngay trong quá trình vận hành. Điều 2 của dự thảo định nghĩa giám sát văn bản quy phạm pháp luật là việc chủ thể giám sát quy định tại Luật này thực hiện giám sát về tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật; tính kịp thời, đầy đủ và việc tuân thủ về thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục ban hành của văn bản quy phạm pháp luật. Qua đó, biến giám sát thành trụ cột của kiểm soát quyền lực bằng pháp luật.
Đặc biệt, khoản 5 Điều 3 bổ sung nguyên tắc “bảo đảm gắn kết giữa hoạt động giám sát với việc hoàn thiện chính sách, pháp luật và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, của địa phương”. Đây là cách thể chế hóa tinh thần Nghị quyết 66: giám sát phải tạo ra thay đổi tích cực trong chính sách và tổ chức thực thi, từ chỗ hạn chế vướng mắc để hoàn thiện chính sách, pháp luật chứ không dừng lại ở việc chỉ ra hạn chế. “Giám sát được hiểu không chỉ là theo dõi, phát hiện vi phạm, mà là đánh giá mức độ phù hợp của pháp luật với thực tiễn, là hành trình “soi chiếu” để hoàn thiện. Chính cách tiếp cận này giúp hoạt động giám sát đi vào chiều sâu, có giá trị kiến tạo, góp phần nâng cao năng lực điều hành, kỷ luật, kỷ cương hành chính” - ông Bùi Văn Quảng - đại biểu HĐND phường Nam Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh khẳng định.
So với Luật năm 2015, dự thảo lần này đã mạnh dạn mở rộng quyền năng giám sát của Quốc hội và các chủ thể giám sát, rõ ràng giữa chỉ ra các hoạt động giám sát và thẩm quyền của chủ thể giám sát trong việc xem xét kết quả giám sát. Đặc biệt, giám sát văn bản quy phạm pháp luật được giải thích cụ thể về khái niệm và nâng tầm thành một hoạt động giám sát mang tính độc lập như các hoạt động giám sát khác. Việc tích hợp các quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật vào không chỉ gọn, rõ, logic mà còn khắc phục được chồng chéo, mâu thuẫn giữa các luật.
Cụ thể như khoản 2 Điều 15 quy định Thẩm quyền của Quốc hội trong việc xem xét kết quả giám sát là “Bãi bỏ một phần hoặc toàn bộ văn bản quy phạm pháp luật quy định tại các khoản 3, 4, 5, 6, 7, 8 và 9 Điều 4 của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật trái với Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội”. Cùng với đó, khoản 6 Điều 15 khẳng định thẩm quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền áp dụng các biện pháp cần thiết để kịp thời chấm dứt hành vi vi phạm pháp luật, xem xét trách nhiệm, xử lý người vi phạm, kịp thời khôi phục lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân bị vi phạm. Đây là bước tiến dài về chế tài, thể hiện tinh thần “giám sát đến cùng”.
Điều đáng nói, hiệu quả giám sát được lượng hóa qua các tiêu chí cụ thể (Điều 11), trong đó tiêu chí đầu tiên là “việc thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, Hiến pháp và pháp luật của Nhà nước”. Như vậy, Đảng lãnh đạo toàn diện nhưng Nhà nước giám sát bằng pháp quyền, thể hiện mối quan hệ thống nhất giữa đường lối và pháp luật - giữa trách nhiệm chính trị và trách nhiệm pháp lý.
Khoản 2 Điều 40 cũng quy định rõ cơ chế theo dõi sau giám sát: cơ quan chịu giám sát phải giải trình trong 15 ngày, tối đa 30 ngày nếu nội dung phức tạp. Tuy nhiên, chế tài khi không thực hiện hoặc chậm thực hiện kiến nghị giám sát vẫn còn chung chung. “Để bảo đảm tính ràng buộc, dự thảo Luật nên bổ sung cơ chế “chuyển cấp xử lý” - từ HĐND lên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, từ Đoàn ĐBQH lên Quốc hội - khi cơ quan bị giám sát không chấp hành. Chỉ khi ấy, giám sát mới thực sự có sức nặng” - ông Nguyễn Thế Anh - cử tri phường Cầu Ông Lãnh, Thành phố Hồ Chí Minh bày tỏ.
Bảo đảm nhân lực, ứng dụng công nghệ số trong giám sát
2 điều ở chương cuối của dự thảo - Điều 42 và 43 - được coi là “điểm nhấn đổi mới” khi quy định về bảo đảm nhân lực cho hoạt động giám sát và ứng dụng công nghệ số, chuyển đổi số trong giám sát.
Điều 42 của dự thảo Luật Hoạt động giám sát (sửa đổi) đã cụ thể hóa rõ hơn việc bảo đảm nhân lực cho hoạt động giám sát. Lần đầu tiên, các cơ quan giúp việc như Văn phòng Quốc hội, Văn phòng Đoàn ĐBQH và HĐND ở cấp tỉnh, đặc biệt là Văn phòng HĐND và UBND cấp xã được xác định có trách nhiệm trực tiếp phục vụ công tác giám sát (phù hợp Luật Tổ chức chính quyền địa phương khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ở cấp xã thành lập Văn phòng HĐND và UBND), khắc phục tình trạng thiếu nhân lực chuyên môn, nhất là ở cấp gần dân nhất. Điểm mới nổi bật là quy định cơ chế huy động chuyên gia, đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng cho đại biểu và đội ngũ tham mưu, hướng đến chuyên nghiệp hóa hoạt động giám sát.
Điều 43 không chỉ là kỹ thuật lập pháp, mà là bước mở tư duy: chuyển từ giám sát truyền thống sang giám sát số hóa, từ thụ động tiếp nhận báo cáo sang theo dõi, phân tích dữ liệu theo thời gian thực. Khi Quốc hội và HĐND các cấp được trang bị hạ tầng số, công cụ dữ liệu và nhân lực chuyên nghiệp, giám sát sẽ không còn bị “giới hạn bởi kỳ họp”, mà trở thành quá trình thường xuyên, liên tục. Đổi mới này đúng tinh thần nhiệm vụ, giải pháp số 6 mà Nghị quyết 66 đã chỉ ra là tăng cường chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật, từ đó “kiểm soát quyền lực gắn với phòng ngừa sai phạm từ sớm, từ xa”.
Dự thảo Luật Hoạt động giám sát lần này không chỉ sửa cho gọn, mà sửa để “thấm tinh thần Đảng, nhuần nguyên tắc pháp quyền”. Khi mỗi cuộc giám sát được nhìn nhận như một bước kiến tạo thể chế, khi trách nhiệm sau giám sát được quy định rõ, và khi chuyển đổi số được ứng dụng thực chất, Quốc hội và HĐND các cấp sẽ thật sự trở thành “ngọn đèn soi sáng quyền lực” - đúng như tinh thần Nghị quyết 66 hướng tới.
theo Lê Hồng Hạnh, Phó trưởng Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND phường Nam Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh - Báo Đại biểu nhân dân