Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, Đảng và Nhà nước quan tâm đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đi cùng với đó là trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, hướng dẫn là tài liệu khung, bao gồm các nội dung cơ bản có tính chất định hướng làm cơ sở để các cơ quan tài trợ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai áp dụng trong phạm vi cơ quan, tổ chức.

Qua đó, góp phần bảo vệ giá trị tri thức, chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và tính bền vững trong nghiên cứu.

Hướng dẫn tập trung vào: Các quy tắc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; các biện pháp phòng ngừa vi phạm.

Trách nhiệm của các chủ thể, bao gồm: Cá nhân hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; tổ chức chủ trì, chủ nhiệm nhiệm vụ, trưởng nhóm nghiên cứu; bộ phận quản lý khoa học và công nghệ; thành viên hội đồng, chuyên gia tư vấn, phản biện, đánh giá; người đứng đầu cơ quan tài trợ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, tổ chức khoa học và công nghệ trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp.

Cũng tại Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN, Bộ Khoa học và Công nghệ nêu rõ các hành vi vi phạm liêm chính khoa học gồm: Ngụy tạo dữ liệu, kết quả nghiên cứu; giả mạo dữ liệu; đạo văn dưới mọi hình thức; ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc loại bỏ tác giả có đóng góp thực sự; cản trở, đe dọa, ép buộc, can thiệp vào quá trình đánh giá, phản biện, xét duyệt bản thảo công bố khoa học...

Các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp bao gồm: Che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng; truyền bá thông tin sai sự thật, xuyên tạc kết quả nghiên cứu; không được sự đồng ý tự nguyện bằng văn bản hoặc các hình thức khác tương tự của đối tượng nghiên cứu khi nghiên cứu trên người; tiết lộ dữ liệu nhạy cảm thu thập trong nghiên cứu mà không có sự cho phép...

Trong đó, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết hành vi ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu là hành vi vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.

Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN cũng nêu rõ, hành vi vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp có nhiều mức độ khác nhau và có thể do lỗi vô ý hoặc lỗi cố ý của người vi phạm. 

Do đó, cơ quan tài trợ, tổ chức khoa học và công nghệ có thể căn cứ vào vi phạm do vô ý hay cố ý, tính chất, mức độ, hậu quả của vi phạm để quy định biện pháp xử lý phù hợp.

Ví dụ như: Nhắc nhở, phê bình; cảnh cáo bằng văn bản; yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai; dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang thực hiện; không cho phép chủ trì hoặc tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ vô thời hạn hoặc trong thời gian nhất định; yêu cầu rút bài báo ấn phẩm khoa học có liên quan đến hành vi vi phạm.

Yêu cầu hoàn trả kinh phí đã nhận khi bài báo ấn phẩm bị rút hoặc bị kết luận vi phạm; thu hồi kinh phí và các danh hiệu, khen thưởng liên quan đến kết quả vi phạm; sửa đổi, hủy bỏ kết quả đánh giá nhiệm vụ khoa học và công nghệ.

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Hướng dẫn là lần đầu tiên Việt Nam đưa ra quy định riêng về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học.

Điều 16 Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN quy định rõ, không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không sử dụng tài liệu do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm tài liệu tham khảo khoa học.

Ngoài ra, người sử dụng AI trong nghiên cứu phải công khai tên công cụ, phiên bản và phạm vi sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu; ghi rõ các nội dung được hoàn toàn tạo ra bởi AI. Hướng dẫn cũng yêu cầu không đưa dữ liệu mật hoặc chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật.

Đặc biệt, văn bản nhấn mạnh AI chỉ được xem là công cụ hỗ trợ và người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ nội dung, sản phẩm hay tài liệu do AI tạo ra.

Trong hoạt động nghiên cứu, hướng dẫn yêu cầu các cá nhân phải tuân thủ các nguyên tắc về trung thực, khách quan, minh bạch trong thiết kế nghiên cứu, thu thập, phân tích và đánh giá kết quả nghiên cứu; tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và ghi nhận đầy đủ đóng góp của các tổ chức, cá nhân liên quan.

Đối với quá trình thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, văn bản quy định rõ không được sao chép kết quả của người khác hoặc của chính mình mà không trích dẫn đầy đủ; không che giấu rủi ro; không truyền bá thông tin sai sự thật; không xâm phạm quyền riêng tư của cá nhân và cộng đồng; không tiết lộ dữ liệu nhạy cảm nếu chưa được cho phép.